(1)మరీచి కొడుకు కశ్యప ప్రజాపతి. బ్రహ్మదేవుడి కుడి చేతి బొటన వేలి నుండి దక్షుడు అనే పురుషుడు, ఎడమచేతి బొటన వేలి నుండి ధరణి అనే స్త్రీ జన్మించారు. వారు ఇరువురికి వెయ్యి మంది మహా రుషులు జన్మించారు. (2)బ్రహ్మ మానస పుత్రులలో రెండవ వాడైన అంగిరుసున కు, ఉతధ్యుడు, బృహస్పతి, సంవర్తుడు అనే కొడుకులు పుట్టారు. బృహస్పతి దేవతలకు గురువు ఐనాడు. (3).అత్రి అనే మానసపుత్రునికి అనేక మంది మహా మునులు జన్మించారు.(4) పులస్త్యుడు అనే బ్రహ్మ మానసపుత్రునకు, రాక్షసులు జన్మించారు. (5)పులహుడు అనే మానస పుత్రునకు, కిన్నరలు, కింపురుషులు జన్మించారు.(6)క్రతువు అనే మాన సపుత్రునకు పక్షి జాతి పుట్టింది.

॥ శ్రీః ॥
12.91. అధ్యాయః 091
Mahabharata - Shanti Parva - Chapter Topics
భీష్మేణ యుధిష్ఠిరంప్రతి ఉచథ్యమాంధాతృసంవాదానువాదః॥ 1॥
Mahabharata - Shanti Parva - Chapter Text

ఉచథ్య ఉవాచ। 12-91-0x(5579)(68337)
కాలవర్షీ చ పర్జన్యో ధర్మచారీ చ పార్థివః।
సంపద్యదేషా భవతి సా బిభర్తి సుఖం ప్రజాః॥ 12-91-1(68338)
యో న జానాతి నిర్హర్తుం వస్త్రాణాం రజకో మలం।
రత్నాని వా శోధయితుం యథా నాస్తి తథైవ సః॥ 12-91-2(68339)
ఏవమేతద్ద్విజేంద్రాణాం క్షత్రియాణాం విశాం తథా।
శూద్రశ్చతుర్థో వర్ణానాం నానాకర్మస్వవస్థితః॥ 12-91-3(68340)
కర్మ శూద్రే కృషిర్వైశ్యే దండనీతిశ్చ రాజని।
బ్రహ్మచర్యం తపో మంత్రాః సత్యం చాపి ద్విజాతిషు॥ 12-91-4(68341)
తేషాం యః క్షత్రియో వేద పాత్రాణామివ శోధనం।
శీలదోషాన్వినిర్హర్తుం స పితా స ప్రజాపతిః॥ 12-91-5(68342)
కృతం త్రేతా ద్వాపరశ్చ కలిశ్చ భరతర్షభ।
రాజవృత్తాని సర్వాణి రాజైవ యుగముచ్యతే॥ 12-91-6(68343)
చాతుర్వర్ణ్యం తథా వేదాశ్చాతురాశ్రంయమేవ చ।
సర్వమేతత్ప్రముహ్యేత యదా రాజా ప్రమాద్యతి॥ 12-91-7(68344)
అగ్నిత్రేతా త్రయీ విద్యా యజ్ఞాశ్చ సహదక్షిణాః।
సర్వ ఏవ ప్రముహ్యంతే యదా రాజా ప్రమాద్యతి॥ 12-91-8(68345)
రాజైవ కర్తా భూతానాం రాజైవ చ వినాశకః।
ధర్మాత్మా యః స కర్తా స్యాదధర్మాత్మా వినాశకః॥ 12-91-9(68346)
రాజ్ఞో భార్యాశ్చ పుత్రాశ్చ బాంధవాః సుహృదస్తథా।
సమేత్య సర్వే శోచంతి యదా రాజా ప్రమాద్యతి॥ 12-91-10(68347)
హస్తినోఽశ్వాశ్చ గావశ్చాప్యుష్ట్రాశ్వతరగర్దభాః।
అధర్మవృత్తే నృపతౌ సర్వే సీదంతి జంతవః॥ 12-91-11(68348)
[దుర్బలార్థం బలం సృష్టం ధాత్రా మాంధాతరుచ్యతే।
అబలం తు మహద్భూతం యస్మిన్సర్వం ప్రతిష్ఠితం॥ 12-91-12(68349)
యశ్చ భూతం సంభజతే యే చ భూతాస్తదన్వయాః।
అధర్మస్థే హి నృపతౌ సర్వే శోచంతి పార్థివ॥] 12-91-13(68350)
దుర్బలస్య చ యచ్చక్షుర్మునేరాశీవిషస్య చ।
అవిషహ్యతమం మన్యే మా స్మ దుర్బలమాసదః॥ 12-91-14(68351)
దుర్బలాంస్తాత మన్యేథా నిత్యమేవావిమాని తాన్।
మా త్వాం దుర్బలచక్షూంషి ప్రదహేయుః సబాంధవం॥ 12-91-15(68352)
న హి దుర్బలదగ్ధస్య కులే కించిత్ప్రరోహతి।
ఆమూలం నిర్దహంత్యేవ మా స్మ దుర్బలమాసద॥ 12-91-16(68353)
అబలం వై బలాచ్ఛ్రేయో యచ్చాతిబలవద్బలం।
బలస్యాబలదగ్ధస్య న కించితవశిష్యతే॥ 12-91-17(68354)
విమానితో హతః క్లిష్టస్త్రాతారం చేన్న విందంతే।
అమానుషకృతస్తత్ర దండో హంతి నరాధిపం॥ 12-91-18(68355)
మా స్మ తాత బలస్థస్త్వం భుంజీథా దుర్బలం జనం।
మా త్వాం దుర్బలచక్షూంషి దహంత్వగ్నిరివాశయం॥ 12-91-19(68356)
యాని మిథ్యాభిశస్తానాం పతంత్యశ్రూణి రోదతాం।
తాని పుత్రాన్పశూన్ఘ్నంతి తేషాం మిథ్యాభిశంసినాం॥ 12-91-20(68357)
యది నాత్మని పుత్రేషు న చేత్పౌత్రేషు నప్నృషు।
న హి పాపం కృతం కర్మ సద్యః ఫలతి గౌరిబ॥ 12-91-21(68358)
యత్రాబలో వధ్యమానస్త్రాతారం నాధిగచ్ఛతి।
మహాందైవకృతస్తత్ర దండః పతతి దారుణః॥ 12-91-22(68359)
యుక్తా యదా జానపదా భిక్షంతే బ్రాహ్మణా ఇవ।
అభీక్ష్ణం భిక్షురూపేణ రాజానం ఘ్నంతి తాదృశాః॥ 12-91-23(68360)
రాజ్ఞో యదా జనపదే బహవో రాజపూరుషాః।
అనయేనోపవర్తంతే తద్రాజ్ఞః కిల్బిషం మహత్॥ 12-91-24(68361)
యదా యుక్త్యా నయేదర్థాన్కామాదర్థవశేన వా।
కృపణం యాచమానానాం తద్రాజ్ఞో వైశసం మహత్॥ 12-91-25(68362)
మహాన్వృక్షో జాయతే వర్ధతే చ
తం చైవ భూతాని సమాశ్రయంతి।
యదా వృక్షశ్ఛిద్యతే దహ్యతే చ
తదాశ్రయా అనికేతా భవంతి॥ 12-91-26(68363)
యదా రాష్ట్రే ధర్మమగ్ర్యం చరంతి
సంస్కారం కా రాజగుణం బ్రువాణాః।
తైశ్చాధర్మశ్చరితో ధర్మమోహా
త్తూప జహ్యాత్సుకృతం దుష్కృతం చ॥ 12-91-27(68364)
యత్ర పాపా జ్ఞాయమానాశ్చరంతి
సభాం కలిర్విందతే తత్ర రాజ్ఞః।
యత్ర రాజా శాస్తి నరాన్న శక్త్యా
న తద్రాజ్యం వర్ధతే భూమిపస్య॥ 12-91-28(68365)
యశ్చామాత్యాన్మానయిత్వా యథా హి
మంత్రే చ యుద్ధే చ నృపోఽనుయుంజ్యాత్।
బిబర్ధతే తస్య రాష్ట్రం నృపస్య
భుంక్తే మహీం చాప్యఖిలాం చిరాయ॥ 12-91-29(68366)
అత్రాపి సుకృతం కర్మ వాచం చైవ సుభాషితాం।
సమీక్ష్య పూజయన్రాజా ధర్మం ప్రాప్నోత్యనుత్తమం॥ 12-91-30(68367)
సంవిభజ్య యదా భుంక్తే నచాన్యానవమన్యతే।
నిహంతి బలినం దృప్తం స రాజ్ఞో ధర్మ ఉచ్యతే॥ 12-91-31(68368)
త్రాయతే హి యదా సర్వం వాచా కాయేన కర్మణా।
పుత్రస్యాపి న మృష్యేచ్చ స రాజ్ఞో ధర్మ ఉచ్యతే॥ 12-91-32(68369)
సంవిభజ్య యదా భుంక్తే నృపతిర్దుర్బలాన్నరాన్।
తదా భవంతి బలినః స రాజ్ఞో ధర్మ ఉచ్యతే॥ 12-91-33(68370)
యదా రక్షతి రాష్ట్రాణి యదా దస్యూనపోహతి।
యదా జయతి సంగ్రామే స రాజ్ఞో ధర్మ ఉచ్యతే॥ 12-91-34(68371)
పాపమాచరతో యత్ర కర్మణా వ్యాహృతేన వా।
ప్రియస్యాపి న మృష్యేత స రాజ్ఞో ధర్మ ఉచ్యతే॥ 12-91-35(68372)
యదా సారణికాన్రాజా పుత్రవత్పరిరక్షతి।
భినత్తి న చ మర్యాదాం స రాజ్ఞో ధర్మ ఉచ్యతే॥ 12-91-36(68373)
యదాప్తదక్షిణైర్యజ్ఞైర్యజతే శ్రద్ధయాఽన్వితః।
కామద్వేషావనాదృత్య స రాజ్ఞో ధర్మ ఉచ్యతే॥ 12-91-37(68374)
కృపణానాథవృద్ధానాం యదాఽశ్రు పరిమార్జతి।
హర్షం సంజనయన్నౄణాం స రాజ్ఞో ధర్మ ఉచ్యతే॥ 12-91-38(68375)
వివర్ధయతి మిత్రాణి తథాఽరీంశ్చాపి కర్షతి।
సంపూజయతి సాధూంశ్చ స రాజ్ఞో ధర్మ ఉచ్యతే॥ 12-91-39(68376)
సత్యం పాలయతి ప్రీత్యా నిత్యం భూమిం ప్రయచ్ఛతి।
పూజయేదతిథీన్భృత్యాన్స రాజ్ఞో ధర్మ ఉచ్యతే॥ 12-91-40(68377)
నిగ్రహానుగ్రహౌ చోభౌ యత్ర స్యాతాం ప్రతిష్ఠితౌ।
అస్మిఁల్లోకే పరే చైవ రాజా స ప్రాప్నుతే ఫలం॥ 12-91-41(68378)
యమో రాజా ధార్మికాణాం మాంధాతః పరమేశ్వరః।
సంయచ్ఛన్యమవత్ప్రాణానసంయచ్ఛంస్తు పావకః॥ 12-91-42(68379)
ఋత్విక్పురోహితాచార్యాన్సత్కృత్యానవమత్య చ।
యదా సంయక్ప్రగృహ్ణాతి స రాజ్ఞో ధర్మ ఉచ్యతే॥ 12-91-43(68380)
యమో యచ్ఛతి భూతాని సర్వాణ్యేవావిశేషతః।
తథా రాజ్ఞాఽనుకర్తవ్యం యంతవ్యా విధివత్ప్రజాః॥ 12-91-44(68381)
సహస్రాక్షేణ రాజా హి సర్వథైవోపమీయతే।
స పశ్యతి చ యం ధర్మ స ధర్మః పురుషర్షభ॥ 12-91-45(68382)
అప్రమాదేన శిక్షేథాః క్షమాం బుద్ధిం ధృతిం మతిం।
భూతానాం తత్త్వజిజ్ఞాసా సాధ్వసాధు చ సర్వదా॥ 12-91-46(68383)
సంగ్రహః సర్వభూతానాం దానం చ మధురా చ వాక్।
పౌరజానపదాశ్చైవ గోప్తవ్యాః స్వప్రజా యథా॥ 12-91-47(68384)
న జాత్వదక్షో నృపతిః ప్రజాః శక్నోతి రక్షితుం।
భారో హి సుమహాంస్తాత రాజ్యం నామ సుదుర్వహం॥ 12-91-48(68385)
తద్దండవిన్నృపః ప్రాజ్ఞః శూరః శక్నోతి రక్షితుం।
న హి శక్యమదండేన క్లీబేనాబుద్ధినాఽపి వా॥ 12-91-49(68386)
అభిరూపైః కులే జాతైర్దక్షైర్భక్తైర్బహుశ్రుతైః।
సర్వం బుద్ధ్యా పరీక్షేథాస్తాపసాశ్రమిణామపి॥ 12-91-50(68387)
అతస్త్వం సర్వభూతానాం ధర్మం వేత్స్యసి వై పరం।
స్వదేశే పరదేశే వా న తే ధర్మో వినంక్ష్యతి॥ 12-91-51(68388)
ధర్మేచార్థే చ కామే చ ధర్మ ఏవోత్తరో భవేత్।
అస్మింల్లోకే పరే చైవ ధర్మాత్మా సుఖమేధతే॥ 12-91-52(68389)
త్యజంతి దారాన్పుత్రాంశ్చ మనుష్యాః పరిపూజితాః।
సంగ్రహశ్చైవ భూతానాం దానం చ మధురా చ వాక్॥ 12-91-53(68390)
అప్రమాదశ్చ శౌచం చ రాజ్ఞో భూతికరం మహత్।
ఏతేభ్యశ్చైవ మాంధాతః సతతం మా ప్రమాదిథాః॥ 12-91-54(68391)
అప్రమత్తో భవేద్రాజా ఛిద్రదర్శీ పరాత్మనోః।
నాస్య చ్ఛిద్రం పరః పశ్యేచ్ఛిద్రేషు పరమన్వియాత్॥ 12-91-55(68392)
ఏతద్వౄత్తం వాసవస్య యమస్య వరుణస్య చ।
రాజర్షీణాం చ సర్వేషాం తత్త్వమప్యనుపాలయ॥ 12-91-56(68393)
తత్కురుష్వ మహారాజ వృత్తం రాజర్షిసేవితం।
ఆతిష్ఠ దివ్యం పంథానమహ్నాయ పురుషర్షభ॥ 12-91-57(68394)
ధర్మవృత్తం హి రాజానం ప్రేత్య చేహ చ భారత।
దేవర్షిపితృగంధర్వాః కీర్తయంతి మహౌజసః॥ 12-91-58(68395)
భీష్మ ఉవాచ। 12-91-59x(5580)
స ఏవముక్తో మాంధాతా తేనోచథ్యేన భారత।
కృతవానవిశంకశ్చ ఏకః ప్రాప చ మేదినీం॥ 12-91-59(68396)
భవానపి తథా సంయఙ్భాంధాతేవ మహీపతే।
ధర్మం కృత్వా మహీం రక్ష స్వర్గే స్థానమవాప్స్యసి॥ ॥ 12-91-60(68397)

ఇతి శ్రీమన్మహాభారతే శాంతిపర్వణి రాజధర్మపర్వణి ఏకనవతితమోఽధ్యాయః॥ 91॥

Mahabharata - Shanti Parva - Chapter Footnotes

12-91-3 ద్విజాదీనాం మధ్యే యః కశ్చిన్ఛూద్రో వా నానాకర్మస్వవస్థితః స్వకర్మచ్యుతో మూఢః ఏవం రజకతుల్య ఇత్యర్థః॥
12-91-8 అగ్నిత్రేతా వహ్నిత్రయం॥
12-91-12 అబలస్య పాలనాన్మహత్పుణ్యమపాలనాచ్చ మహత్పాపమిత్యర్థః।
12-91-13 భూతం దుర్బలం సంభజతేఽన్నాదినా సేవతే। తదన్వయాః దాతృసంబంధినః॥
12-91-21 యది ఆత్మని ఫలం పాప న ఫలతి తర్హి పుత్రాదిషు ఫలతి నతు సద్యః ఫలతీత్యర్థః॥
12-91-22 మోహాద్దైవకృత ఇతి డ. థ. పాఠః॥
12-91-25 నయేత్ అపహరేత్॥
12-91-27 మహానితి దృష్టాంతముక్త్వా దార్ష్టాంతికమాహ యదేతి।
యదా ధర్మం చరతి తదా రాజా వర్ధత ఇతి భావః। దుష్కృతం చాపయాతీత్యర్థః।
రాజపుత్రం బ్రువాణా ఇతి ట. డ. థ. పాఠః॥
12-91-28 యదా రాజ్రా శాస్తి నరానశిష్టాంస్తదా రాజ్యం వర్ధతే భూమిపస్యేతి ఝ. పాఠః॥
12-91-31 నామాత్యానవమన్యత ఇతి ఝ. పాఠః॥
12-91-33 సంవిభజ్య యదా భుంక్తే నృపతిర్యది పార్థివ। దుర్బలానాం బలం చైవేతి ట. డ.ఛ. పాఠః॥
12-91-36 సారణికాన్ ప్రసారిణీప్రధానాన్వణిజః॥
12-91-42 ధార్మికాణం పరమేశ్వరోఽనుగ్రాహకః। ప్రాణాన్ ఇంద్రియాణి సంయచ్ఛన్భవేత్। అనియచ్ఛంస్తు పావకః స్వాశ్రయదాహీ భవతీత్యర్థః॥
12-91-50 అమిరూపైరమాత్యైః సహేతి శేషః॥
12-91-54 ప్రమాదిథాః ప్రమాద్యేషాః॥

www.sanatanadharm.com - play store app (sanatana dharm)

"Bharathiya Sanatana Dharm" and Sanatana Dharmam & Dharmo rakshati Rakshitha logo are our trademarks. Unauthorised use of "Sanatana Dharmam & Dharmo rakshoati Rakshitha" and the logo is not allowed. Copyright © sanatanadharm.com All Rights Reserved . Made in India.